ZOMER 2002

Enno Wiersma

Ouderlijk huis van Enno Wiersma

Enno Wiersma

Oude kennis

Dat welzijn is een stuk ingewikkelder te realiseren dan ecologisch bouwen. Er is een ander soort kennis voor nodig om te weten welke factoren in een gebouw invloed hebben op gezondheid en welbevinden van de gebruiker. Kennis die bijvoorbeeld de Chinezen duizenden jaren geleden al wél bezaten, getuige de oude wijsheid: ‘Ben je ziek, ga dan naar de dokter. Kan hij je niet helpen, ga dan in een houten huis wonen.’ En vijfhonderd jaar geleden zei de Zwitserse arts-alchemist Paracelsus reeds: ‘Laat al uw bouwmaterialen geneesmiddelen zijn.’ Niet vreemd dus dat wie gezond probeert te bouwen teruggrijpt op deze oude kennis. Inmiddels bestaat er een wijde variëteit aan genezende bouwheren die ontwerpen op basis van antroposofie, Feng Shui, holisme en andere levensleren. Eén van de bekendste Nederlandse architecten op dit gebied was wel de antroposoof Ton Alberts (… 1999), die eind vorige eeuw het hoofdkantoor van de NMB-bank (inmiddels ING) in Amsterdam-Zuidoost opleverde en niet veel later ook de Gasunie in Groningen van een organisch gevormde bakstenen behuizing voorzag. Alberts ging uit van de natuur. Daaraan ontleende hij zijn werken en daarheen keerde hij in een kringloop weer terug. Bijvoorbeeld door circulatie van regenwater en openingen naar de kosmos via het opvangen van zonne-energie door collectoren boven in zijn zo kenmerkende torentjes. Hij geloofde in de genezende kracht van zijn gebouwen. Het gelijk lijkt aan zijn kant te staan met een. drastische daling van het ziekteverzuim. Het is opzienbarend dat twee gerenommeerde bedrijven hun nek uitstaken met dergelijke alternatieve architectuur, want zelfs vandaag nog beperkt het ‘gezond bouwen’ zich tot particuliere initiatieven van bevlogen architecten, die volgens hun commerciële vakbroeders aan het geitenwollensokkensyndroom lijden. Teun Verstand, architect van levensloopbestendige woningen in IJsselstein en de transformatie aldaar van het voormalige NOZEMA wereldomroepterrein tot woningen en bedrijfsunits, ziet hier voorlopig geen verandering in komen. ‘Duurzaam. bouwen is alweer ‘uit’, de karavaan is verder getrokken naar het volgende trendje.’ Verstand noemt zichzelf ecologisch architect, maar omschrijft zijn gebouwen het liefst als gezond voor lichaam en geest. ‘Ik wil goeie, praktische en mooie oplossingen bedenken.’ Mooi? Doet dat begrip er bij gezonde bouwers dan toe? ‘Dat is inderdaad het verwijt dat wij altijd krijgen. Ik zie architectuur absoluut als een esthetisch vak, maar er is méér. Wie zijn boerenverstand gebruikt, komt vanzelf op gezond bouwen uit. Zuinig zijn op de aarde gaat ons allemaal aan. Maar er moeten eerst nog wat rampjes gebeuren voordat het gemeengoed wordt. Zolang andere belangen, bijvoorbeeld die van de betonboeren, groter zijn komt het er niet.’ Boerenverstand. Als je de gemiddelde gezon­de bouwer aanhoort, lijkt rationaliteit echter ver te zoeken. In elk gesprek komt een moment dat ze een paar centimeter van de grond opstijgen. Enno Wiersma, architect vanuit het holistische perspectief van fysieke en geestelijke gezondheid, harmonie, ecologie en natuurlijke bouw, begint nuchter: ‘De noodzaak van gezond eten is inmiddels bekend, die van gezond bouwen nog nauwelijks. Uit onderzoek blijkt dat ons binnenklimaat op het gebied van luchtvochtigheid desastreus is. Doorgaans is de lucht veel te droog dankzij te goede isolatie en cv. Daardoor breken de slijmvliezen en krijgen mensen ontstekingen. Dat is de oorzaak van ongeveer vijftig protest van het ziekteverzuim.’

Teun Verstand

Henk Knoops

Holisme

Afgeleid van het Griekse holos (geheel). Biologisch-filosofische levensleer die uitgaat van de eenheid van het heelal: alles hangt met elkaar samen. Het zet zich of tegen het traditionele westerse reductionisme (het terugbrengen van een complexe theorie of voorstelling van  de werkelijkheid tot een versimpelde).

 Feng Shui

Letterlijk ‘wind water’. Het harmonisch inrichten van ruimtes volgens ruim 4000 jaar oude Chinese principes, die leren dat onze dagelijkse omgeving een bijzondere invloed heeft op ons leven en welzijn. Het is de kunst een positieve stimulans te geven aan de omgeving: acupunctuur voor architectuur.

 Antroposofie

Enno Wiersma

18e eeuws huis van hout en teem

Enno Wiersma

Vlechtwerk opgevuld met teem

Terug naar leem .

Wiersma zweert dan ook bij leem, een mengsel van klei en zand, vooral bekend dankzij de fascinerende architectuur in landen als Jemen. ‘Leem houdt de luchtvochtigheid op een ideate waarde van 50% met een fluctuatie van maar 5%. Baksteen neemt vochtigheid redelijk op, maar leem heeft een dertigvoudige capaciteit. Het neemt ook slechte stoffen op en geeft energie af. Je kunt het zelfs eten - héél gezond.’ Tot zover niets aan de hand, maar dan raakt Wiersma verstrikt in kosmische dimensies en de cycli van de zon. Toch snijdt zijn betoog hout: ‘Belachelijk dat mensen hun hele leven kromliggen voor een ziek huis. Steen- en glaswol zijn bijvoorbeeld minstens zo ongezond als asbest. Terwijl er goede alternatieven zijn om luchtvochtigheid en warmte te stabiliseren, zoals de strobalen-bouw. Die wordt alleen nog op kleine schaal toegepast omdat het heel arbeidsintensief is. Maar zodra strobalen geprefabriceerd kunnen worden, kan de toepassing massaler worden. En het afval kun je weer in de tuin gooien. Dan is de cirkel rond.’ Dat diverse strobalen-projecten (1.) uitliepen op schimmelende fiasco's doet het imago weinig goed. De aanbouw die Wiersma realiseerde aan zijn ouderlijk huis in Haaften is wél geslaagd. Natuurlijke bouwmaterialen, zoveel wordt duidelijk, vormen net als bij dubo de kern van gezond bouwen. Naast leem en stro zijn dat bijvoorbeeld schelpen, die extreem veel water opnemen om het langzaam weer af te geven. Teun Verstand is er lyrisch over: ‘Ideaal in vochtige kruipruimtes. En het is een natuurlijk materiaal uit de zee. We moeten sowieso af van materialen die met veel energie in elkaar gezet worden.’ Verder gebruikt hij ‘biokabel’ met een mantel van dun metaal waardoor de kabel geen magnetisch veld meer afgeeft. Maar er is meer: kurk, natuurrubber, riet en ter isolatie wol, vlas, hennep of gerecycled cellulose. Al doze materialen zijn gezond én milieuvriendelijk door hun ademende en vochtregulerende werking en een permanente gasuitwisseling. Zij belasten de binnenruimte niet met schadelijke uitwasemingen zoals veel synthetische materialen. Maar boven aan de lijst van elke gezonde bouwer staat hout. Verstand: ‘Hout is een levend materiaal, een oneindige bron. Hout geeft geen straling af, is gezond en herbruikbaar.’

(1.) Hier werd gesproken over een toepassing van lichte stro-leembouw.